Fıtır sadakasının miktarı iyi mi belirlenir? Fıtır miktarının ölçüsü nedir? İşte cevapları…

Fıtır sadakası ile ilgili hadislerde Hz. Peygamber zamanında bu malî mükellefiyetin hurma, arpa, kuru üzüm şeklinde o devrin yaygın besin maddelerinden 1 sâ‘ (ölçek) olarak ödendiği belirtilmekle birlikte, gene bu devirde buğdaydan da 1/2 sâ‘ olmak suretiyle fitre verildiğini gösteren hadisler vardır.

Abdullah b. Sa‘lebe’den rivayet edilen bir hadiste Hz. Peygamber’in buğdaydan 1/2 sâ‘ fıtır sadakası vermeyi emrettiği ifade olunmuştur (bk. Ebû Dâvûd, “Zekât”, 20).

Ek olarak Abdullah b. Abbas, Basra Camii minberinde ramazanın son günü okumuş olduğu bir hutbede Basralılar’a Hz. Peygamber’in fıtır sadakası uygulamasını öğretirken, Rasûlullah’ın hurmadan 1 sâ‘, buğdaydan 1/2 sâ‘ takdir etmiş bulunduğunu bildirmiştir (bk. Ebû Dâvûd, “Zekât”, 20).

Buğdaydan verilecek fitre miktarının, fitre verilecek maddelere ve miktarlarına ilişkin hadislerde belirtilmesinin yanı sıra, bu miktarın Muâviye zamanında tesbit edilmiş bulunduğunu bildiren rivayetler de vardır. Bu hususta Ebû Saîd el-Hudrî’den gelen bir rivayet şöyledir:

“Biz fıtır sadakasını Hz. Peygamber zamanında taamdan 1 sâ‘, hurmadan 1 sâ‘, arpadan 1 sâ‘ ve kuru üzümden 1 sâ‘ olarak verirdik. Muâviye zamanına kadar bu bu şekilde devam etti. Muâviye halifeliği zamanında hacca geldi, minbere çıkarak bir konuşma yapmış oldu ve şu şekilde dedi: ‘Ben iki müd (1/2 sâ‘) Şam buğdayının, 1 sâ‘ hurmaya eşit bulunduğunu görüyorum’. Bundan sonrasında insanoğlu onun görüşünü kabul ederek, buğdaydan fıtır sadakasını 1/2 sâ‘ olarak vermeye başladılar.” (bk. Buhârî, “Zekât”, 76)

FITIR MİKTARI

Bu hadis ve haberleri değerlendiren fakihler fıtır sadakasının cins ve miktarlarını aşağıdaki şekilde tesbit etmişlerdir:

Hanefîler’e bakılırsa fıtır sadakası buğday, arpa, hurma ve kuru üzüm olmak suretiyle dört nevi besin maddesinden verilir. Bunlar içinde buğdaydan (buna buğday unu ve kavut da dahildir) 1/2 sâ‘, ötekilerden 1 sâ‘ fitre verilir.

Şâfiîler’e bakılırsa fitre her çeşit hububattan, hurma ve kuru üzümden 1 sâ‘ olarak verilir. Sadece fitre ülkede yada mükellefin bulunmuş olduğu bölgede en oldukca tüketilen besin maddelerinden biri olarak ödenmelidir.

Mâlikîler’e bakılırsa fitre buğday, arpa, darı, hurma, kuru üzüm, keş şeklinde besin maddelerinden olmak şartıyla, bunların ülkede en oldukca tüketileninden 1 sâ‘ olarak verilir.

Hanbelîler’e bakılırsa ise fitre, naslarda zikredilen buğday, arpa, hurma, kuru üzüm ve keşten 1 sâ‘ olarak verilir. Bu maddeler bulunmaz ise öteki hububat ve meyve türlerinden verilebilir

Görüldüğü şeklinde fitre fakihlerin çoğunluğuna bakılırsa, buğday dahil yukarıda sayılan tüm besin maddelerinden 1 sâ‘ olarak verilmektedir. Hanefîler’e bakılırsa diğerlerinde aynı olsa da buğdaydan 1/2 sâ‘ verilmektedir. Sâ‘, bir hacim ölçüsü birimi olup 2.75 litredir.

FITIR MİKTARI NASIL HESAPLANIR?

Klasik fıkıh kaynaklarındaki data ve ölçüler böyledir. Sadece, Hz. Peygamber dönemindeki uygulamalar dikkatlice izlendiğinde ve fıtır sadakasının mahiyeti ve gayesi de göz önünde bulundurulduğunda, günümüzde fitrenin bu besin maddelerinden biriyle ve bu ölçülere bakılırsa ödenmesinin kafi, hatta doğru olmayacağı söylenebilir. Bundan dolayı rivayetler, o dönemde bu besin maddelerinin toplumun temel tüketim maddeleri bulunduğunu ve miktarlar içinde da denkliğin bulunduğunu göstermektedir. Öte taraftan fitre ile, bir fakirin içinde yaşamış olduğu toplumun yaşam standardına bakılırsa bir günlük yiyeceğinin karşılanması ve onun da müslüman toplumun üyesi olmanın hazzına ve bayram sevincine iştirak ettirilmesi hedeflenmiş olmalıdır. Bu ve benzeri mülâhazalardan hareketle günümüz İslâm bilginleri, fıtır sadakasının tesbiti mevzusunda iki ölçüden birinin esas alınması gerektiği görüşündedir:

1- Hadislerde geçen besin maddelerinin 1’er sâ‘ının para cinsinden averajının alınması. Bu uygulama ile, ramazan ayında kuru üzüm, hurma, buğday ve arpa şeklinde maddelerin çeşitli kalitelerine bakılırsa belirlenmiş birbirinden oldukca değişik birçok rakamın ortaya çıkması ve müslümanların bu durum karşısında tereddüde düşmesi önlenmiş olacaktır.

2- Fitre miktarı olarak, bir şahsın bir günlük düzgüsel yiyeceğini sağlayacak miktarın ölçü alınması. Bu miktarın hadislerde zikredilen besin maddele rinden en ucuzunun bedelinden daha düşük olmaması da gerekir. Bu usul benimsendiğinde fitre verilecek fakirin yaşam şartlarına bakılırsa bir günlük besin ihtiyacı değil fitre veren kimsenin kendi günlük besin tüketim averajının ölçü alınması, fitrenin mâna ve gayesine daha uygundur. Kur’an’da yemin kefâretiyle ilgili olarak “Ailenize yedirdiğiniz yemeğin orta hallisinden on fakire yedirmek” (el-Mâide 5/89) ifadesi bu şekilde bir ölçünün alınmasını haklı ve lüzumlu kılmaktadır. İmam Şâfiî’nin ictihadı da, her insanın averaj olarak tükettiği yiyecek maddelerinden fitre vermesi gerektiği şeklindedir. (Şâfiî, elÜmm, II, 59)

Kaynak: İslam İlmihali 1, TDV Yayınları

FITIR SADAKASI NE DEMEKTİR? FITIR SADAKASI İLE İLGİLİ HÜKÜMLER